Môn Địa lý – Bắt đầu bằng bản đồ và kết thúc bằng bản đồ

Sử dụng bản đồ đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong dạy và học Địa lý. Nếu sử dụng bản đồ giỏi, người học có thể nắm ngay được những nét khái quát của địa danh mình học. Có nhiều loại bản đồ khác nhau, bản đồ tổng hợp, bản đồ chuyên ngành, bản đồ thế giới, bản đồ châu lục, bản đồ quốc gia, bản đồ vùng, bản đồ địa phương… Trong các loại bản đồ chuyên ngành có bản đồ địa hình, bản đồ khí hậu, bản đồ nông nghiệp… Trên mỗi bản đồ, các đối tượng địa lý được thể hiện rất rõ. Trước hết, nhìn vào bản đồ, ta biết địa danh mình cần tìm hiểu nằm ở nơi nào trên trái đất, trên khu vực, hay trên quốc gia, bằng hệ thống đường kinh tuyến, vĩ tuyến. Nhìn vào bản đồ địa hình, dựa vào màu sắc trên bản đồ, ta biết được nơi nào cao, nơi nào thấp. Nhìn vào đường bình độ, ta biết ngay, những nơi nào có độ cao bằng nhau. Nhìn vào bản đồ khí hậu, ta biết được, địa danh ta đang tìm hiểu nằm trong đới khí hậu nào? Chịu tác động bởi các loại gió nào? Nhiệt độ trung bình, nhiệt độ theo mùa trong năm?…


Như vậy, bản đồ là loại ngôn ngữ đặc trưng của địa lý! Dạy và học Địa lý phải bắt đầu bằng bản đồ. Khi tìm hiểu Địa lý tự nhiên Việt Nam chẳng hạn, trước hết, ta phải xác định vị trí địa lý bằng cách, xác định các điểm cực bắc, cực nam, đối chiếu theo chiều kinh tuyến xem nó nằm từ vĩ độ nào, đến vĩ độ nào. Xác định được nó, ta sẽ biết Việt Nam nằm ở bán cầu Bắc hay bán cầu Nam? Trong đới khí hậu nào của trái đất? Ta tiếp tục xác định cực đông, cực tây, đối chiếu theo chiều vĩ tuyến xem nó nằm từ kinh độ nào đến kinh độ nào? Thuộc múi giờ thứ mấy? Ở vị trí nào trên bán cầu Bắc, trên châu lục, trên khu vực… Nhìn vào bản đồ địa hình, ta biết ngay, Việt Nam có mấy loại địa hình? Mấy khu vực địa hình? Đặc điểm cơ bản của mỗi loại, mỗi khu vực địa hình? Nhìn vào khu vực miền núi phía bắc chẳng hạn, ta thấy ngay phía Tây Bắc có các dãy núi cao, chạy dài theo hướng tây bắc – đông nam, phía đông thấp hơn, có các dãy núi chạy theo hình cánh cung…, cứ theo cách này, ta tìm hiểu khí dậu, đất đai, động, thực vật dễ hơn nhiều so với cách đọc gia giã: Rắn là một loài bò, rắn là một loài bò… sát không chân, sát không chân…

Kết thúc bài học hoặc tìm hiểu, ta cũng khái quát nó bằng bản đồ! Nhìn bản đồ, ta chụp nó vào trong bộ nhớ! Như vậy, kiến thức sẽ nằm rất sâu, rất chắc trong bộ não cử ta!

Các thầy, cô dạy địa lý cần khai thác tối đa chức năng của bản đồ, hướng dẫn học sinh đọc bản đồ, thực hành bằng bản đồ… Có như thế, môn địa lý mới hấp dẫn, gây hứng thú cho người học, phát huy được tính chủ động, năng động cho người học dể họ có kiến thức địa lý vững vàng hơn.

Bản đồ cũng rất cần cho môn Lịch sử! Nếu mô tả một cuộc hành quân, hay một trận đánh nào đó mà không có bản đồ, sơ đồ, lược đồ, thì người học mò mẫm vất vả như mò kim đáy biển!

PH – VPHT